TÓM TẮT: Bài viết điểm lại những phát hiện về loại hình mộ táng bằng chum/vò ở các

nước trong khu vực Đông Nam Á. Qua đó nêu lên những mối quan hệ, liên hệ trong không

gian và thời gian của các văn hóa khảo cổ thời đại kim khí (khoảng từ 3000 đến 2000 năm

cách ngày nay), bước đầu tìm hiểu ý nghĩa truyền thống của táng thức mộ chum ở Đông Nam

Á. Táng thức này là một trong những đặc trưng cơ bản của văn hóa ĐNA thời tiền sử.

Táng tục mộ chum là hiện tượng phổ

biến của cư dân cổ nhiều nơi trên thế giới.

Nguồn gốc xuất hiện của táng tục này ở

các khu vực văn hóa và trong các cộng

đồng cư dân không cùng một thời điểm

lịch sử, nhưng sự phát triển của nó lại có

quan hệ mật thiết với nhiều vấn đề về tín

ngưỡng tôn giáo, về thế giới quan và về

những đặc trưng văn hóa của từng khu vực

nói riêng và toàn vùng nói chung.

Từ thời kỳ tiền sử cho đến nay, Đông

Nam Á là khu vực có những vấn đề địa lý

– lịch sử – văn hóa liên quan chặt chẽ với

nhau và có nhiều đóng góp quan trọng cho

lịch sử loài người. Đặc biệt trong thời kim

khí (gồm thời đại Đồng thau và thời đại đồ

Sắt từ khoảng 4000 đến 2000 năm cách

ngày nay) người ta dễ dàng nhận ra nhiều

yếu tố văn hóa chung thể hiện sự thống

nhất và cả những yếu tố văn hóa riêng –

thể hiện tính đa dạng – trong mọi mặt đời

sống vật chất và tinh thần của cư dân nơi

đây. Một trong vô vàn yếu tố văn hóa

chung đồng thời lại chứa đựng hàng loạt

các đặc điểm riêng biệt đặc trưng cho từng

văn hóa khảo cổ hay từng khu vực cụ thể ở

Đông Nam Á là táng thức mộ chum. Táng

thức mộ chum/vò là hình thức dùng những

chum/vò bằng gốm đất nung để chôn

nguyên thi thể người chết (hung táng),

than tro hỏa táng hay cải táng di cốt. Cũng

có thể trong chum/vò chỉ có đồ tùy táng mà

không có di cốt hay than tro (mộ tượng

trưng).

Điểm qua các khu vực mộ chum ở

Đông Nam Á trong thời kim khí.

*Việt Nam: Táng thức mộ chum phân

bố khá rộng rãi từ Bắc Trung bộ vào đến

Nam bộ, trong các khu vực phân bố của

văn hóa Sa Huỳnh ở miền Trung, văn hóa

Đồng Nai ở miền Đông Nam bộ, văn hóa

Lung Leng ở Tây Nguyên. Trên địa bàn

Science & Technology Development, Vol 10, No.09 - 2007

Trang 66

văn hóa Đông Sơn mộ vò có mặt từ Nghệ

Tĩnh đến Quảng Bình – khu vực tiếp giáp

văn hóa Sa Huỳnh.

Khu mộ chum được biết đến sớm nhất

ở Việt Nam là di tích Sa Huỳnh thuộc tỉnh

Quảng Ngãi, được người Pháp phát hiện và

khai quật từ năm 1909. Văn hóa Sa Huỳnh

phân bố trên các cồn cát ven biển từ Thừa

Thiên – Huế vào đến Bình Thuận, phần lớn

là những khu mộ táng chum/vò rộng lớn

nhưng cũng có một số khu mộ nằm trong

di chỉ cư trú ở vào giai đoạn sớm thuộc

thời đại Đồng thau. Hầu hết mộ chum chôn

đứng trên cùng một bình diện thành từng

cụm sát nhau hay đơn lẻ từng mộ, không

có hiện tượng mộ chôn chồng chất lên

nhau. Chum gốm hình trụ hay hình trứng

đều có nắp đậy cũng bằng gốm hình bán

cầu hay hình nón cụt. Trong chum chứa

đầy cát trắng và đồ tùy táng được xếp đặt

có ý thức nhưng hầu như không có dấu vết

di cốt hay than tro hỏa táng. Mặc dù có ý

kiến cho rằng đây là những mộ hỏa táng

nhưng theo đa số các nhà nghiên cứu, trừ

một số ít mộ trẻ em chôn lần đầu, các di

tích mộ chum trong văn hóa Sa Huỳnh có

lẽ là loại hình mộ “tượng trưng” theo

phong tục của dân cư ven biển.

Các di tích mộ chum trong văn hóa

Lung Leng cũng có đặc điểm tương tự

nhưng các chum gốm thường chôn đứng

với 2 chum úp miệng vào nhau, kích thước

cũng nhỏ hơn chum/vò trong văn hóa Sa

Huỳnh.

Ở các di tích khu vực Cần Giờ (TP. Hồ

Chí Minh) mộ chum phân bố trong di chỉ

cư trú và cũng là nơi sản xuất đồ gốm. Mật

độ mộ chum dày đặc và chôn chồng chất

lên nhau nên có hiện tượng các ngôi mộ

cắt phá nhau trên nhiều bình diện. Một số

mộ chôn trong huyệt đất đất nằm cùng địa

tầng với mộ chum. Mộ chum hình cầu

không có nắp đậy, trong chum di cốt còn

khá nguyên vẹn cho thấy sự phổ biến của

tục hung táng, đồng thời cũng có mộ cải

táng. Tại vùng đất đỏ bazan Xuân Lộc

(Đồng Nai) có một cụm di tích mộ chum

mà đặc điểm vừa giống văn hóa Sa Huỳnh,

vừa giống khu vực Cần Giờ. Đồ tùy táng

để cả trong và ngoài chum.

Trong văn hóa Đông Sơn, mộ vò tồn

tại cùng nhiều loại hình mộ táng khác như

mộ huyệt đất, mộ thuyền, mộ lát đá

thường là các vò táng úp miệng vào nhau

và chôn nằm ngang, trong mộ không phát

hiện được nhiều di cốt mà thường chỉ có

một vài răng trẻ em