NỘI DUNG

[FONT=Times New Roman]Cơ sở lý luận của việc cần giám sát thực hiện Luật Trợ giúp pháp lý

[FONT=Times New Roman] Luật Trợ giúp pháp lý được Quốc hội thông qua tháng 6/2006 và có hiệu lực thi hành vào 01/1/2007. Luật Trợ giúp pháp lý là một bước tiến dài của công tác lập pháp khi đúc kết kinh nghiệm của việc thực hiện một quyết định của Thủ tướng Chính phủ về chính sách trợ giúp pháp lý (TGPL), một lĩnh vực hoạt động pháp luật tương đối mới mẻ được thể chế ổn định trong văn bản có hiệu lực cao. Luật này còn là tuyên ngôn nhân quyền của Nhà nước Việt Nam về vấn đề công lý khi khẳng định quyền được TGPL của người nghèo và các nhóm dân cư thiệt thòi, dễ bị tổn thương được Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm để họ có quyền bình đẳng tiếp cận dịch vụ pháp lý có chất lượng như các công dân khác. Việc giám sát thực hiện Luật này có vị trí rất quan trọng vì thông qua số vụ việc và lĩnh vực pháp luật người dân thường có vướng mắc, cơ quan lập pháp có cơ sở để xem lại các quy định pháp luật hiện hành ở các lĩnh vực này, cơ quan quản lý cũng có căn cứ để xem lại đội ngũ công chức đang có trách nhiệm giải quyết việc của dân, không để “cái sảy nảy cái ung”. Ở nhiều quốc gia khác (Anh, Úc, Mỹ .), việc giám sát và theo dõi vụ việc TGPL đã giúp hình thành nhiều chính sách sát thực tế, phục vụ tốt cho người dân và loại bỏ được các công chức lộng quyền, vi phạm pháp luật và quy chế công vụ. Giám sát về thực hiện Luật này có thể được xem xét từ nhiều góc độ như: theo thẩm quyền của các chủ thể có trách nhiệm tổ chức thực hiện Luật; việc hình thành các tổ chức thực hiện TGPL và các tổ chức này có tuân thủ luật hay không; việc các đối tượng thuộc diện có được bảo đảm nhận dịch vụ dễ dàng và đúng đắn; nhu cầu TGPL của người dân tăng hay giảm, tập trung nhiều ở lĩnh vực pháp luật nào (ví dụ, nếu số lượng lớn vụ việc tập trung ở lĩnh vực đất đai thì phải xem lại các quy định và chính sách, xem lại đội ngũ cán bộ có thẩm quyền và trực tiếp giải quyết vấn đề đất đai .); người thực hiện TGPL có được hình thành và đáp ứng yêu cầu của người dân hay chưa; chất lượng dịch vụ TGPL so với chất lượng dịch vụ ngoài thị trường tự do như thế nào .

[FONT=Times New Roman]Trong phạm vi nghiên cứu các cách tiếp cận để giám sát thi hành luật, chúng tôi thấy, nếu tập trung việc giám sát đầu ra và cũng là mục tiêu mà Luật này hướng tới là xem các vụ việc trợ giúp đã được thực hiện có đạt chất lượng hay không, để từ đó nhìn nhận lại toàn bộ đầu vào là thể chế, cán bộ, quy trình thực hiện, các điều kiện bảo đảm v.v., sẽ rút ngắn được nhiều khâu đoạn và tập trung, không bị dàn trải. Đồng thời, qua đó còn có cơ sở để đánh giá tính hiệu quả và tính thực tiễn của Luật này.

[FONT=Times New Roman]Việc giám sát chất lượng vụ việc TGPL ở một phạm vi nhất định cho phép có được những hiểu biết sâu và rộng hơn về thực trạng đời sống pháp luật (vấn đề gì dân có nhiều vướng mắc nhất? Ở lĩnh vực nào cán bộ hay có sai sót nhất? Văn bản nào còn nhiều điểm dễ bị lợi dụng làm trái? .); quan điểm, sự tuân thủ và nhận thức của người dân về pháp luật; quan điểm và thực trạng vận dụng pháp luật để giải quyết vụ việc của dân; tính thực tiễn và những khiếm khuyết của pháp luật cũng như các quy định của pháp luật đang tác động đến đời sống của nhân dân ở mức độ nào .?

[FONT=Times New Roman]Cơ sở lý luận của việc cần trợ giúp pháp lý có chất lượng

[FONT=Times New Roman]Để ghi nhận những quyền cơ bản và yêu cầu các Chính phủ, đại diện lãnh thổ thành viên có nghĩa vụ tôn trọng và bảo đảm nhân quyền của các cá nhân sinh sống tại quốc gia mình, Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền long trọng tuyên bố: “Tất cả mọi người đều bình đẳng trước pháp luật và có quyền được pháp luật bảo vệ một cách bình đẳng mà không có bất kỳ sự phân biệt đối xử nào”. Do hoạt động xét xử về hình sự gắn với việc áp dụng các hình phạt về tước tính mạng, tự do thân thể, danh dự, tước quyền về tài sản . của cá nhân nên Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (điểm d khoản 3 Điều 14) xác định, trong quá trình xét xử về một tội hình sự, mỗi người đều có quyền đòi hỏi một cách hoàn toàn bình đẳng bảo đảm tối thiểu sau: “được có mặt trong khi xét xử và được tự bào chữa hoặc nhờ sự giúp đỡ về pháp lý do mình chọn; nếu chưa có sự giúp đỡ về pháp lý thì phải được thông báo về quyền này; trong trường hợp do lợi ích của công lý đòi hỏi, phải bố trí cho người đó một sự giúp đỡ về pháp lý mà không phải trả tiền nếu người đó không có đủ điều kiện trả”. Điều 132 Hiến pháp của Việt Nam quy định: “Quyền bào chữa của bị can, bị cáo được bảo đảm. Bị can, bị cáo có thể tự mình bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa cho mình. Tổ chức luật sư được thành lập để giúp bị can, bị cáo”.

[FONT=Times New Roman]“Sự giúp đỡ về pháp lý” trong các trường hợp bị đưa ra xét xử hoặc để bảo vệ quyền lợi là rất cần thiết vì pháp luật có vai trò rất quan trọng, gần như là cơ sở duy nhất để bảo vệ quyền công dân. Phải được giúp đỡ pháp lý khi vụ việc hoặc các vấn đề cụ thể của một cá nhân được các cơ quan hành chính công giải quyết (ví dụ, đề nghị cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đề nghị miễn hoãn nghĩa vụ quân sự cho con, xác định về mức bồi thường giải toả .), hoặc vụ việc của họ được các cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết (về hình sự, dân sự, hành chính, hôn nhân, gia đình, lao động, việc làm .), hoặc trong các quan hệ, giao dịch xã hội của họ với các công dân, tổ chức khác (ký kết hợp đồng mua bán, hợp đồng dịch vụ, việc làm .). Điều này là thực tế vì các lý do: pháp luật rất cồng kềnh, nhiều tầng nấc, phức tạp, khó hiểu, khó sử dụng, trong khi hoạt động công vụ (tiếp dân, các hành vi hành chính, quyết định hành chính, giải quyết khiếu nại, xét xử, .) vẫn còn bất cập, quan liêu, nhiều khi còn tiêu cực; trình độ “quan trí” pháp lý chưa bảo đảm ngang tầm khi áp dụng, tuân thủ pháp luật trong hoạt động công vụ; “dân trí” pháp lý chưa đủ để tiếp cận và sử dụng các quy định cụ thể trong quan hệ ứng xử đời sống thường nhật nên vi phạm luật “hồn nhiên” và đôi khi rơi vào tình trạng bi thảm, rất đáng tiếc, trong khi đó, các khiếu kiện, kết quả xử lý các vướng mắc của dân nói chung còn chưa thoả đáng, chưa bảo đảm “tâm phục, khẩu phụ