Quan hệ sản xuất được hình thành một cách khách quan trong quá trình sản xuất tạo thành quan hệ vật chất của xã hội. Trên cơ sở quan hệ sản xuất hình thành nên các quan hệ về chính trị và tinh thần của xã hội. Hai mặt đó của đời sống xã hội được khái quát thành cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, có mối quan hệ biện chứng chặt chẽ với nhau. Việc tìm hiểu mối quan hệ biện chứng giữa hạ tầng cơ sở và cơ cấu giai cấp, quan hệ giai cấp, hình thức đấu tranh giai cấp từ thế kỷ IX-XVIII ở châu Âu sẽ cho chỳng ta cỏi nhỡn đúng đắn, toàn diện, khỏch quan đầy biện chứng khoa học về vị trớ, vai trũ của cỏc giai tầng trong tiến trỡnh lịch sử, là cơ sở nền tảng để chỳng ta tỡm hiểu nhiều vấn đề lớn của lịch sử thế giới cận- hiện đại nhất là trong thời kỳ quá độ.

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một xã hội nhất định. Cơ sở hạ tầng của một xã hội bao gồm quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội cũ và quan hệ sản xuất mầm mống của xã hội tương lai. Quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vị trí chủ đạo, chi phối các quan hệ sản xuất khác, quy định xu hướng chung của đời sống kinh tế xã hội. Xét trong nội bộ phương thức sản xuất thì quan hệ sản xuất là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất, nhưng xét trong tổng thể các quan hệ xã hội thì quan hệ sản xuất “hợp thành” cơ sở kinh tế của xã hội, tức là cơ sở hiện thực, trên đó hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng.

Trong xã hội có giai cấp thì hạ tầng cơ sở và các vấn đề cơ cấu giai cấp, quan hệ giai cấp, hình thức đấu tranh giai cấp thống nhất biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ tầng đóng vai trò quyết định. Đó là mối quan hệ hai chiều, tương hỗ và mật thiết nhưng đôi khi sự tác động ấy là không đồng đều. Mối quan hệ đó trong xã hội phong kiến Châu Âu được thể hiện rất rõ qua từng thời kỳ, nhất là trong thời kỳ quá độ từ thế kỷ XIV-XVIII.