Cốt kịch dựa theo một câu chuyện do Puskin gợi ý cho Gôgôn: một anh công chức nhỏ được bọn quan lại trong một thị trấn tưởng nhầm là quan thanh tra từ Pêtecbua tới kiểm tra. Vốn là những kẻ tham nhũng, bọn chúng lo sợ, tìm cách mua chuộc, hối lộ cho "quan lớn". Nhân dịp đó, chúng tố cáo lẫn nhau, nói xấu nhau để tâng công. Tệ hơn nữa, viên thị trưởng còn định lợi dụng cả vợ và con gái hòng leo cao hơn trên bậc thang danh vọng, chiếm một địa vị to hơn, vững hơn để áp bức, bóc lột nhân dân được nhiều hơn. Chuyện tuy xảy ra ở một nơi hẻo lánh, song với thiên tài khái quát tuyệt diệu của Gôgôn, Quan thanh tra đã phơi bày toàn bộ chế độ mục nát của Nga hoàng với bộ máy quan lại công chức gồm rặt phường trộm cướp trắng trợn không làm được việc gì có ích cả. Vở kịch cũng quất mạnh vào mặt tiêu cực của giai cấp tư sản đang bắt đầu phát triển ở Nga, đồng thời phản ánh sự căm hờn của nhân dân lao động trước những thủ đoạn độc ác, tàn nhẫn của chế độ quân chủ.