Tóm tắt. Tản quyền, phân cấp, phân quyền là những phương thức tổ chức thực hiện quyền lực Nhà nước và việc phân loại chúng có ý nghĩa quan trọng về lý luận và thực tiễn. Bài viết tập trung giải quyết các vấn đề như: cơ sở phân loại, nội dung và ý nghĩa của việc phân loại các hình thức tổ chức thực hiện quyền lực Nhà nước.

Tản quyền, phân cấp, phân quyền là những phương thức tổ chức quyền lực nhà nước. Tư tưởng về tản quyền, phân quyền đã được biết đến, được thực hiện từ thời cổ đại và không ngừng được bổ sung, hoàn thiện cho tới ngày nay. Việc tổ chức nhà nước theo các phương thức này nhằm đoạn tuyệt với phương thức tập quyền tuyệt đối trong tổ chức quyền lực nhà nước ở chế độ chủ nô, phong kiến. Tản quyền, phân cấp, phân quyền nhằm tránh quyền lực tập trung trong tay một người, một nhóm người để xây dựng cơ chế quyền lực đủ sức ngăn chặn việc lạm quyền và sử dụng quyền lực trái với lợi ích của nhân dân. Theo đó, quyền lực được phân chia thành các nhánh độc lập hoặc giao cho các cấp chính quyền địa, nhưng đồng thời các nhánh quyền lực hoặc các phần quyền lực đó vừa phải có sự liên kết, phối hợp lại vừa kiểm soát, đối trọng lẫn nhau trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước. Đã có nhiều nghiên cứu về tản quyền, phân cấp, phân quyền, bài viết này chỉ đề cập đến các hình thức phân loại chúng.*

1. Phân loại tản quyền

Tản quyền về bản chất là sự biểu hiện của tập trung, nhưng để hạn chế những nhược điểm của tập quyền, hạn chế tình trạng quan liêu của chính quyền trung ương trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh tại các cộng đồng lãnh thổ, để thực hiện các công việc của mình chính quyền trung ương đặt các bộ phận cơ cấu của mình tại các địa phương để giải quyết những vấn đề thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của trung ương. Tản quyền là hình thức tổ chức quản lý nhà nước phổ biến của các nước đang phát triển. Theo đó, quyền lực nhà nước vẫn được tập trung, nhưng nhà nước trung ương cử đại diện của mình xuống địa phương để tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước tại địa phương đó. Tản quyền được coi là biện pháp hữu hiệu để vừa chống tập trung quan liêu vừa chống khuynh hướng sai lệch phân tán và thực tiễn người ta có thể phân chia tản quyền thành các loại sau: tản quyền về chức năng các cơ quan nhà nước; tản quyền về nghiệp vụ; tản quyền về địa giới hành chính theo các cấp, cụ thể:

Tản quyền chức năng: Đó là việc chính quyền trung ương chuyển giao và ủy nhiệm một phần chức năng, quyền lực ở trung ương cho các đại diện của mình về các lãnh thổ trực thuộc ở địa phương để tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước. Với các chức năng, quyền hạn đó các đại diện có thể thay mặt chính quyền trung ương thực hiện tốt hơn các công việc tại địa phương. Như vậy, trung ương không những thực hiện quyền giám sát địa phương mà còn trực tiếp thực hiện quyền lực tại địa phương thông qua các nhân viên, các cơ quan do mình bổ nhiệm, thành lập.

Tản quyền về nghiệp vụ: Đây là hình thức tản quyền cũng rất phổ biến liên quan đến việc chuyển một phần công vụ thuộc quyền trung ương ra ngoại vi hay điạ phương. Với phương thức tản quyền, quyết định được phân chia cho nhiều cơ quan và cá nhân để họ có thể quản lý các công việc dưới địa phương. Để các cơ quan, cá nhân này thực hiện tốt trọng trách của mình thì phải chuyển giao một phần công vụ cho họ.

Tản quyền theo địa giới hành chính: là phương thức mà quyền hành trung ương sẽ chia sẻ với địa phương thông qua các đại diện từ trung ương được cử xuống địa phương. Đây là một động tác phân quyền mặc thị trong đó chính quyền trung ương phải chấp nhận cho các điạ phương có những thẩm quyền tự quản nhất định. Theo đó, các vị đại diện dân cử này có quyền chuẩn bị các quyết định sẽ đưa ra hội đồng, chủ tọa các cuộc tranh luận, thi hành các nghị quyết, điều khiển các cơ quan hành chánh. Tuy nhiên, cơ quan tản quyền chỉ thực hiện các nhiệm vụ và quyền hạn do chính phủ giao, không có quyền can thiệp sâu vào công việc của chính quyền địa phương. Các cơ quan tản quyền cấp dưới có thẩm quyền nhưng là thẩm quyền do được uỷ quyền chứ không phải thẩm quyền độc lập. Các cơ quan tản quyền được tổ chức theo thứ bậc hành chính cả về văn bản (văn bản cấp trên hiệu lực cao hơn văn bản cấp dưới, cấp dưới phải chấp hành văn bản cấp trên, nếu làm trái thì sẽ dễ bị cưỡng chế) và về nhân sự (cơ quan, cán bộ cấp trên cao hơn cơ quan, cán bộ cấp dưới). Giữa cấp trung ương và địa phương hay các cấp với nhau thì sự kiểm tra thực hiện bởi cấp trên trực tiếp theo thứ bậc hành chính, có hiệu lực hành chính. Theo đó, cấp trên có quyền huỷ bỏ, đình chỉ, sửa đổi, thay thế văn bản của cấp dưới cả vì lý do bất hợp pháp và bất hợp lý.

Sự tản quyền trong tổ chức chính quyền là rất quan trọng, cho phép giải quyết cùng một lúc nhiều vấn đề trong các quốc gia có lãnh thổ rộng lớn và dân số quá lớn. Vấn đề chính là làm giảm bớt gánh nặng cho bộ máy chính quyền trung ương và xúc tiến dễ dàng công việc quản lý, phát triển kinh tế, . Tùy theo sự khác biệt về sắc tộc, văn hóa, lịch sử, tài nguyên, . của các địa phương rộng lớn, cho phép tổ chức đời sống cho phù hợp với điều kiện riêng của mỗi vùng. Sự tản quyền cũng cho phép điều chỉnh về sự công bằng xã hội, làm giảm bớt các tranh chấp giữa các cộng đồng hay các chính đảng khác nhau