TÍNH THIỆT HẠI KINH TẾ DO TÁC ĐỘNG MÔI TRƯỜNG Ở KCN

TS. Nguyễn Thế Chinh, Đinh Đức Trường

Khoa kinh tế - quản lý môi trường và đô thị.

Đại học kinh tế quốc dân

Bộ giáo dục và đào tạo

Thiệt hại do ô nhiễm môi trường bởi các hoạt động sản xuất kinh doanh trong mọi lĩnh vực, trong đó có ngành công nghiệp nặng đang được nhiều nhà kinh tế, môi trường quan tâm. Các nghiên cứu trước đây thường mới chỉ dừng lại ở đánh giá định tính của tác động môi trường, ít có những nghiên cứu cụ thể về kinh tế do ô nhiễm môi trường. Dựa trên cơ sở khoa học và phương pháp luận xác định thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường, tác giả đã đưa ra 3 phương thức tính toán thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường ở 1 khu công nghiệp được lựa chọn - Khu gang thép Thái Nguyên. Hy vọng bài viết sẽ giúp các nhà sản xuất, quản lý tham khảo vào hoàn cảnh cụ thể trong công việc của mình.

Luật bảo vệ môi trường đã được Quốc hội thông qua ngày 27-12-1993 và bắt đầu có hiệu lực từ ngày 10-1-1994. Trong luật này tại điều 30 thuộc chương III quy định " Tổ chức, cá nhân trong hoạt động sản xuất, kinh doanh và các hoạt động khác làm suy thóai môi trường, ô nhiễm môi trường, gây sự cố môi trường phải...... , có trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật". Việc bồi thường thiệt hại như thế nào và với mức đền bù bao nhiêu xét về mặt giá trị, đòi hỏi phải có cơ sở khoa học để xem xét và tính toán, đồng thời phải được cả bên gây ra thiệt hại và bên bị thiệt hại chấp thuận. Đây là vấn đề không hề đơn giản.

Từ khi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, định hướng xã hội chủ nghĩa, cùng với sự tăng trưởng kinh tế nhanh và liên tục, có sự đóng góp rất quan trọng của các doanh nghiệp công nghiệp, trong đó có ngành công nghiệp nặng như công nghiệp gang, thép. Nhiều nghiên cứu trước đây cũng đã có những đánh giá về tác động môi trường, nhưng phần lớn các nghiên cứu đó chỉ mới dừng lại ở đánh giá kỹ thuật của tác động môi trường, ít có những nghiên cứu đầy đủ về đánh giá kinh tế, đặc biệt là đánh giá thiệt hại kinh tế của tác động môi trường.

Mục tiêu chủ yếu của nghiên cứu này là xây dựng một qui trình dựa trên các cơ sở khoa học và phương pháp luận đã có để xác định thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường của một trong các loại hình doanh nghiệp sản xuất công nghiệp ở Việt Nam:

a)Xem xét, lựa chọn phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu khoa học phù hợp để đánh giá thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường gây ra

b) Xây dựng một mô hình tính toán cụ thể đánh giá thiệt hại kinh tế do ô nhiễm môi trường gây ra bởi 1 khu công nghiệp cụ thể.

c) Điều tra khảo sát tại địa bàn khu vực, sử dụng mô hình tính toán và các số liệu thu thập liên quan, tiến hành đánh giá chi phí kinh tế do ô nhiễm môi trường của khu công nghiệp vào 1 thời gian cụ thể (năm 2001).

d) Đề xuất một số các kiến nghị và giải pháp sau khi đã có các kết quả tính toán về mức thiệt hại tại địa điểm nghiên cứu nhằm hướng tới phát triển sản xuất có tính bền vững.

Để có thể tiếp cận vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện, cần sử dụng những nguyên tắc cơ bản của kinh tế và quản lý môi trường áp dụng vào những điều kiện cụ thể ở Việt Nam. Nguyên tắc kinh tế về sử dụng tài nguyên giả định rằng quá trình khai thác và sử dụng tài nguyên thiên nhiên một mặt tạo ra hàng hoá và dịch vụ nhưng mặt khác nó cũng tạo ra những ngoại ứng đối với môi trường, sự cần thiết phải tính tới chi phí xã hội trong các hoạt động sản xuất hàng hoá và dịch vụ. Bởi lẽ trong quá trình sản xuất, các nhà sản xuất, các doanh nghiệp thường chỉ quan tâm và chạy theo lợi nhuận cục bộ mà bỏ qua chi phí xã hội, trong đó bao gồm cả chi phí môi trường. Vì vậy những ngoại ứng môi trường do hoạt động sản xuất tạo ra nhất thiết phải được tính toán và xem xét như là một phần quan trọng trong tổng chi phí sản xuất của sản phẩm.

Cách tiếp cận của nghiên cứu mang tính liên ngành vì nó liên quan đến mọi hoạt động kinh tế trong khu vực nghiên cứu, những số liệu cụ thể trong thực tế đòi hỏi phải có sự điều tra thu thập, kết hợp nhiều hình thức khác nhau tạo độ tin cậy cao trong điều kiện cho phép.

Đáp ứng những mục tiêu và yêu cầu nói trên, chúng tôi lựa chọn địa bàn Khu công nghiệp gang thép Thái Nguyên để điều tra và nghiên cứu.

1. Cơ sở khoa học của việc tính toán thiệt hại ô nhiễm.

Hoạt động kinh tế bao gồm có sản xuất và tiêu thụ, sản xuất chính là việc sử dụng những dạng vật chất và năng lượng của tự nhiên biến đổi thành các dạng khác có ích cho con người mà chúng ta gọi là hàng hóa. Kết quả cuối cùng của sản xuất và tiêu thụ các dạng vật chất và năng lượng sẽ được hoàn trả về môi trường dưới dạng chất thải. Ô nhiễm môi trường gây ra ngoại ứng tiêu cực, đó là một tác động xảy ra trong sản xuất và gây ra thiệt hại cho các đối tượng khác mà thiệt hại này không được tính đến trong giá cả hàng hoá trên thị trường. Khi có ngoại ứng xảy ra thì cái được và cái mất của cá nhân khác với cái được và cái mất của toàn xã hội. Hậu quả của hiện tượng này là giá hàng hoá không phản ánh đầy đủ giá trị xã hội của hàng hoá, nói cách khác giá không nội hóa các ngoại ứng để sản xuất hàng hoá. Một điểm mấu chốt nữa cũng hết sức cơ bản đó là không có một cơ chế xác lập quyền sở hữu rõ ràng cho những yếu tố môi trường như nước, không khí..., điều này quyết định tính phi kình địch của bản thân nó trong nền kinh tế thị trường. Do đó, trên thị trường cũng dẫn tới sự sai lệch về lượng sản xuất giữa mức hiệu quả cá nhân và mức hiệu quả xã hội, vì thế nó gây ra một sự vô hiệu quả kinh tế do tổn thất phúc lợi xã hội.

Đánh giá kinh tế được xây dựng để tính toán các thiệt hại kinh tế do ô nhiễm gây ra, có rất nhiều phương pháp khác nhau, nhưng được chia thành hai loại chính là các phương pháp đánh giá trực tiếp và các phương pháp đánh giá gián tiếp. Các phương pháp trực tiếp được sử dụng để đánh giá thiệt hại vật chất hữu hình và các thiệt hại đó thường có giá thị trường, đó là phương pháp thay đổi năng suất, phương pháp chi phí sức khoẻ, phương pháp chi phí cơ hội, phương pháp chi phí phòng ngừa, phương pháp chi phí thay thế. Các phương pháp đánh giá gián tiếp thường được sử dụng để đánh giá các thiệt hại vô hình khó lượng giá được trên thị trường. Hai phương pháp đánh giá gián tiếp được sử dụng trong nghiên cứu này là: Phương pháp giá trị hưởng thụ và phương pháp đánh giá ngẫu nhiên.