Bản chất là tổng hợp tất cả những mặt, những mối liên hệ tất nhiên tương đối ổn định ở bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật đó. Còn hiện tượng là biểu hiện của những mặt, những mối liên hệ ấy ra bên ngoài.

Bản chất chính là mặt bên trong, mặt tương đối ổn định của hiện thực khách quan. Nó ẩn giấu đằng sau cái vẻ bề ngoài của hiện tượng và biểu lộ ra qua những hiện tượng ấy. Còn hiện tượng là mặt bên ngoài, mặt di động và biến đổi hơn của hiện thực khách quan. Nó là hình thức biểu hiện của bản chất.

Bản chất và hiện tượng không những tồn tại khách quan mà còn ở trong mối liên hệ hữu cơ, gắn bó hết sức chặt chẽ với nhau, không tách rời nhau. Mỗi sự vật đều là sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng. Sự thống nhất đó thể hiện trước hết ở chỗ bản chất bao giờ cũng bộc lộ ra qua hiện tượng, còn hiện tượng bao giờ cũng là sự biểu hiện của bản chất. Không có bản chất nào tồn tại một cách thuần tuý, nghĩa là không cần có hiện tượng; ngược lại, cũng không có hiện tượng nào lại không phải là sự biểu hiện của bản chất đấy.

Sự thống nhất giữa bản chất và hiện tượng còn thể hiện ở chỗ bất kỳ bản chất nào cũng được bộc lộ ra qua những hiện tượng tương ứng, và bất kỳ hiện tượng nào cũng là bộc lộ của bản chất ở mức độ nào đó, hoặc nhiều hoặc ít. Nói cách khác, bản chất và hiện tượng về căn bản phù hợp với nhau.

Như vậy, bản chất bao giờ cũng tự bộc lộ mình thông qua những hiện tượng nhất định. Bản chất khác nhau sẽ bộc lộ ra thành những hiện tượng khác nhau. Khi bản chất chất thay đổi thì hiện tượng biểu hiện nó cũng thay đổi theo. Khi bản chất biến mất thì hiện tượng biểu hiện nó cũng biến mất.

Bản chất và hiện tượng tuy thống nhất với nhau, nhưng đó là sự thống nhất biện chứng, nghĩa là trong sự thống nhất ấy đã bao hàm sự khác biệt : hiện tượng bản chất tuy thống nhất với nhau, về căn bản phù hợp với nhau, nhưng chúng không bao giờ phù hợp với nhau hoàn toàn. Vì bản chất của sự vật bao giờ cũng được biểu hiện thông qua tương tác của sự vật ấy với các sự vật chung quanh. Các sự vật chung quanh này trong quá trình tương tác đã ảnh hưởng đến hiện tượng, đưa vào nội dung của hiện tượng những thay đổi nhất định. Kết quả là hiện tượng tuy biểu hiện bản chất nhưng không còn là sự biểu hiện y nguyên bản chất nữa.

Bản chất tương đối ổn định, biến đổi chậm, còn hiện tượng không ổn định, nó luôn luôn trôi qua, biến đổi nhanh hơn so với bản chất. Có tình hình đó là do nội dung của hiện tượng được quyết định không chỉ bởi bản chất của nó, bởi tác động qua lại của nó với các sự vật chung tác động qua lại với các sự vật khác chung quanh lại thường xuyên biến đổi. Vì vậy, hiện tượng cũng thường xuyên biến đổi, trong khi đó bản chất là cái tương đối ổn định, là cái giữ nguyên trong các biến đổi này của hiện tượng.

Vì bản chất là cái tất nhiên, tương đối ổn định ở bên trong sự vật, quy định sự vận động và phát triển của sự vật, còn hiện tượng là sự biểu hiện của bản chất ra bên ngoài, là cái không ổn định và biến đổi nhanh hơn so với bản chất nên: trong quá trình nhận thức, để hiểu đầy đủ bà đúng đắn về sự vật, không nên dừng lại ở hiện tượng mà phải đi sâu vào tìm hiểu bản chất của nó.

Vì hiện tượng bao giờ cũng biểu hiện bản chất dưới dạng đã cải biến, nhiều khi xuyên tạc bản chất, nên quá trình nắm bắt bản chất của sự vật là một quá trình hết sức khó khăn, lâu dài công phu chứ không thể chỉ qua một hiện tượng