Chuẩn mực pháp lí là yếu tố không thể thiếu được của quá trình quản lí xã hội bằng pháp luật. Việc ban hành chuẩn mực pháp lí không chỉ định hướng xử sự đối với các cá nhân, tổ chức trong những điều kiện cụ thể mà còn là cơ sở để kiểm tra, đánh giá về mặt thực tế hành vi của các chủ thể. Ngày nay, khi nói đến quá trình hội nhập, phát triển và hài hòa hóa hệ thống pháp luật thì nhu cầu kiến giải về phương diện lí luận cũng như xem xét thực trạng hệ thống chuẩn mực pháp lí ở nước ta là thiết thực và mang tính bức xúc.

1. Khái niệm chung về chuẩn mực pháp lí

Bản thân nội hàm khái niệm pháp luật với những đặc trưng cơ bản của nó chính là thước đo của xử sự. Trong Thiên Hữu độ, pháp gia Hàn Phi Tử đã ví pháp luật với cái dây mực, cái thủy chuẩn, cái quy, cái củ tức là đồ dùng làm tiêu chuẩn. Pháp luật là một thứ tiêu chuẩn để biết đâu là chính, đâu là tà, để khen đúng người phải, trách đúng kẻ quấy.( (1). ở đây cái dây mực, cái thuỷ chuẩn, cái quy là những dụng cụ dùng làm thước đo trong xây dựng. Xem: Nguyễn Hiến Lê: Hàn Phi Tử, Nxb. Văn hóa, H., 1995, tr. 275.1) Trong tiếng Việt, “Chuẩn là cái được chọn làm căn cứ để đối chiếu, để hướng dẫn theo đó mà làm cho đúng”.((2). Viện ngôn ngữ học: Từ điển tiếng Việt, Nxb. Đà Nẵng, 2003, tr.181.2) Như vậy, chuẩn mực thực chất là từ ghép của chuẩn và mực. Theo đó, mực là cái (công cụ) được chọn làm mốc để dọi vào, làm theo. Với cách hiểu này thì chuẩn mực pháp lí là đại lượng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm được nhà nước quy định trong pháp luật nhằm tạo nên giới hạn pháp lí trong xử sự của các chủ thể. Trong đời sống thực tiễn rất đa dạng các chuẩn mực, tiêu chuẩn xã hội được nhận diện theo từng lĩnh vực như đạo đức, tôn giáo, chính trị, pháp luật. Những loại chuẩn mực này được hình thành bằng nhiều con đường hoàn toàn khác nhau, chẳng hạn các chuẩn mực đạo đức được hình thành một cách mặc nhiên từ chính đời sống xã hội, ngược lại các chuẩn mực pháp luật lại được hình thành bằng con đường nhà nước với một quy trình xây dựng và hiện thực hóa giá trị của nó trên thực tế hết sức chặt chẽ.