Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo

Lời mở đầu

Con người là vốn quý của tự nhiên và của xã hội. Bảo vệ quyền con người là mục tiêu của các thiết chế Nhà nước dân chủ và tiến bộ. Bảo đảm thực hiện có hiệu quả quyền công dân là tiêu chí đánh giá sự văn minh, tiến bộ của một xã hội hiện đại. Ngày nay, đất nước ta đang trên đà phát triển về mọi mặt. Song song với việc phát triển kinh tế, Đảng và Nhà nước cũng chăm lo xây dựng một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, xây dựng một hệ thống pháp luật bảo đảm cho việc phát triển các quyền tự do dân chủ của công dân.

Quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là một quyền quan trọng của công dân khi tham gia tố tụng với tư cách là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa là nguyên tắc Hiến định được ghi nhận trong tất cả các bản Hiến pháp đã ban hành của nước ta. Đồng thời đây cũng là một nguyên tắc đặc thù của luật Tố tụng hình sự (TTHS).Việc thực hiện nguyên tắc này trên thực tế đã góp phần không nhỏ vào việc bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; giúp cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát (VKS) và Toà án giải quyết vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ.

Tuy nhiên, thực tiễn TTHS cho thấy, việc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo chưa được thực hiện một cách đầy đủ, nhiều cơ quan tiến hành tố tụng (THTT), người THTT và những người tham gia tố tụng vẫn còn xem nhẹ nguyên tắc này. Tình trạng bắt, giam giữ, xét xử oan sai vẫn còn tồn tại trên thực tế tố tụng. Mặt khác, vấn đề lý luận của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa: khái niệm, chủ thể, nội dung của quyền bào chữa; khái niệm nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo . vẫn cần được nghiên cứu và làm sáng tỏ.

Đề tài: nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là một đề tài mang tính lý luận và thực tiễn sâu sắc; đây cũng là đề tài gây cho em nhiều hứng thú nghiên cứu và tìm hiểu trong quá trình học tập tại trường. Mục đích nghiên cứu của em khi lựa chọn đề tài này là: Nghiên cứu nhằm làm rõ một số vấn đề lý luận chung về nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; Làm rõ nội dung và sự thể hiện của nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong pháp luật TTHS hiện hành; Nghiên cứu thực trạng thực hiện nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, tìm hiểu những hạn chế vướng mắc, nguyên nhân của chúng từ đó đưa ra các kiến nghị, giải pháp khắc phục hạn chế và hoàn thiện pháp luật.

Để đạt được những mục đích nghiên cứu trên, trên cơ sở của phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử chúng tôi đã sử dụng những phương pháp như: so sánh, phân tích, tổng hợp, lôgic .

Kết cấu của khoá luận gồm lời nói đầu, ba chương, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo.

Đây là lần đầu tiên nghiên cứu khoa học, kiến thức lý luận và thực tế chưa đầy đủ nên những thiếu sót trong khoá luận là không thể tránh khỏi, em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo và các bạn sinh viên.

CHƯƠNG 1

NHẬN THỨC CHUNG VỀ NGUYÊN TẮC BẢO ĐẢM QUYỀN

BÀO CHỮA CỦA NGƯỜI BỊ TẠM GIỮ, BỊ CAN, BỊ CÁO

1.1. Khái niệm quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo

Lịch sử xã hội loài người là lịch sử của các cuộc đấu tranh giành các quyền dân chủ và tiến bộ. Các quyền tự do, dân chủ mà con người có được ngày nay là kết quả của quá trình đấu tranh lâu dài, bền bỉ của những lực lượng tiến bộ chống lại những thế lực độc tài, phản dân chủ trên thế giới. Một trong những quyền dân chủ mà con người giành được trong các cuộc đấu tranh này là quyền bào chữa. Ở tất cả các nước tiến bộ trên thế giới, quyền bào chữa đều đã được ghi nhận, được coi là nguyên tắc Hiến pháp và được cụ thể hoá trong những quy định của Bộ luật TTHS. Tính đến nay, Nhà nước ta đã ban hành bốn bản Hiến pháp và trong tất cả các bản Hiến pháp đó đều ghi nhận nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong TTHS.

Quyền bào chữa là một chế định quan trọng của luật TTHS nhưng khái niệm, chủ thể, nội dung của quyền bào chữa vẫn còn là những vấn đề gây tranh cãi giữa các nhà khoa học pháp lý cũng như những cán bộ làm công tác áp dụng pháp luật.

Quan điểm thứ nhất là quan điểm trong luật TTHS một số nước thuộc hệ thống pháp luật Common Law: TTHS được coi là bắt đầu từ thời điểm vụ án hình sự được chuyển sang Toà án và quyền bào chữa chỉ thuộc về bị cáo.

Quan điểm thứ hai cho rằng: quyền bào chữa thuộc về bị can, bị cáo(1).

Quan điểm thứ ba cho rằng: trong TTHS, bị can, người bị tình nghi cũng như những công dân tham gia trong tố tụng với tư cách khác trong đó có cả người bị hại đều cần có sự bảo vệ các lợi ích có thể bị xâm phạm. Như vậy, theo tác giả thì quyền bào chữa có cả trong trường hợp mà ở đó không có sự buộc tội. Cùng quan điểm như vậy, một số tác giả khác cũng cho rằng: “ Không chỉ có bị cáo mà người bị hại cũng cần đến việc bào chữa. Nhân chứng, giám định viên và những người khác cũng vậy nếu quyền lợi của họ bị xâm hại”(2).

Quan điểm thứ tư: quyền bào chữa trong TTHS là tổng hoà các hành vi tố tụng do người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người bị kết án thực hiện trên cơ sở phù hợp với quy định của pháp luật nhằm phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của các cơ quan THTT, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án hình sự(1).

Quan điểm thứ năm là quan điểm trong Bộ luật TTHS Việt Nam năm 2003: quyền bào chữa thuộc về người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.

Ngoài các quan điểm trên trong Bộ luật TTHS của các nước trên thế giới cũng có những quan điểm hết sức khác nhau về chủ thể của quyền bào chữa.

Bộ luật TTHS Liên Bang Nga quy định: “Người bào chữa được tham gia tố tụng từ khi nhận được quyết định khởi tố bị can, trong trường hợp người bị tình nghi thực hiện tội phạm bị tạm giữ hoặc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam trước khi khởi tố bị can thì từ khi nhận được biên bản về việc bắt hoặc áp dụng biện pháp ngăn chặn tạm giam”. (Điều 47)(2).

Theo Bộ luật TTHS Nhật Bản thì quyền bào chữa chỉ thuộc về người bị tình nghi và bị cáo. Điều 30 Bộ luật này quy định: “Bị cáo hoặc người bị tình nghi có thể lựa chọn luật sư bất cứ lúc nào”(3).

Để tìm hiểu rõ hơn về các quan điểm trên trước hết chúng ta hãy đi tìm hiểu khái niệm người bị tạm giữ, bị can, bị cáo.

Người bị tạm giữ là người bị bắt trong trường hợp khẩn cấp, phạm tội quả tang, người bị bắt theo quyết định truy nã hoặc người phạm tội tự thú, đầu thú và đối với họ đã có quyết định tạm giữ. (khoản 1 Điều 48 Bộ luật TTHS năm 2003).

Bị can là người đã bị khởi tố về hình sự. (khoản 1 Điều 49 Bộ luật TTHS năm 2003).

Bị cáo là người đã bị Toà án quyết định đưa ra xét xử. (khoản 1 Điều 50 Bộ luật TTHS năm 2003)