Giao thông Đường Sắt Việt Nam ra đời gắn liền với sự xâm chiếm, đô hộ và bóc lột của thực dân Pháp. Năm 1858, thực dân Pháp xâm lược nước ta, một trong những việc quan trọng hàng đầu mà chúng tiến hành là mở ngay các tuyến giao thông vận tải nhằm áp đặt chế độ cai trị và khai thác thuộc địa lâu dài, trong đó Đường sắt là một loại hình giao thông hiện đại, là công cụ phương tiện bóc lột, vơ vét tài nguyên được giới thực dân ưa chuộng hơn cả.

Cùng với việc mở rộng xâm lược thực dân Pháp cũng liên tục phát triển mạng lưới đường sắt để tăng cường vơ vét tài nguyên cũng như gia tăng bóc lột nhân dân ta. Đoạn đường sắt đầu tiên được xây dựng là ở phía Nam vào năm 1881, tuyến Sài Gòn - Mỹ Tho dài 71 km, hoàn thành vào năm 1982 nhưng phải gần 3 năm sau (1885) tuyến đường mới được đưa vào khai thác. ở phía Bắc, tuyến đường Hà Nội - Lạng Sơn được xây dựng đã phục vụ đắc lực cho việc vớ vét tài nguyên của thực dân Pháp. Ngoài ra, vào thập niên đầu tiên của thế kỷ 20, hàng loạt các tuyến đường sắt được xây dựng mới và mở rộng ra một mạng lưới đường sắt trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Những tuyến đường sắt phải kể đến đó là tuyến Hà Nội - Hải Phòng được khởi công xây dựng từ năm 1901, hoàn thành và đưa vào khai thác toàn tuyến ngày 16/6/1902, giúp cho việc đi lại giữa Hà Nội - Hải Phòng bằng đường sông mất từ 18 đến 48 giờ nay đi xe lửa chỉ còn 4 giờ. Tuyến Hà Nội - Lào Cai cũng được khởi công từ năm 1901 ngày 10/3/1903 hoàn thành và đưa vào khai thác đoạn Hà Nội - Việt Trì. Ngày 1/7/1904 khai thác đoạn Việt Trì - Yên Bái , đến ngày 1/2/1906 hoàn thành và khai thác đoạn cuối cùng từ Yên Bái - Lào Cai. Tuyến đường sắt Hà Nội - Lào Cai là tiền đề cho hệ thống đường sắt liên vận quốc tế cho Việt Nam hiện nay. Đặc biệt, tuyến Hà Nội - Sài Gòn được khởi công năm 1900 tại Hà Nội là tuyến đường ghép của nhiều tuyến đường được xây dựng đồng thời. Do nhiều nguyên nhân mà trong đó nguyên nhân lớn nhất là cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất diễn ra làm cho tuyến đường này đến tận năm 1936 mới thông toàn tuyến với gần 2000 lan đường ray.