“Hãy nhận thức chính mình” - đó là câu cách ngôn được ghi tại đền Apôlông ở Đenphy. Theo truyền thuyết, tác giả của câu cách ngôn này là Hylông - một trong bảy nhà thông thái của Hy Lạp cổ đại(1). Đền Apôlông là nơi có uy quyền rất lớn đối với mọi người dân Hy Lạp. Tương truyền rằng, khi sấm truyền ý nguyện của cha mình là thần Dớt, bản thân Apôlông đã đưa ra lời tiên tri thông qua miệng một nhà tiên tri của thành phố Đenphy. Vẫn theo truyền thuyết này, Apôlông đã cho xây dựng ngôi đền ở Đenphy để chào mừng chiến thắng của mình đối với kẻ hà hiếp mẹ mình là con rồng Piphôn khủng khiếp. Người dân Hy Lạp tin rằng, thần Apôlông sống trong đền này hay ít nhất cũng là thường xuyên xuất hiện ở đó. Cũng như những người đương thời, nhà triết học Xôcrát (469-399 trước CN) không chỉ rất tôn trọng quyền uy của thần ở Đenphy và nhà tiên tri của nó, mà còn tin vào thuật bói toán và những lời tiên tri của thần linh, bởi trong bản thân ông, như ông tự bạch, đã vang lên tiếng nói phòng ngừa của con quỷ thần thánh.

Theo truyền thuyết được Arixtốt dẫn ra, ngay từ khi còn nhỏ, Xôcrát đã thường đến viếng thăm Đenphy. Khi đó, văn bia “Hãy nhận thức chính mình” đã thu hút sự quan tâm của ông và xâm chiếm tâm trí ông. Hơn thế nữa, chính châm ngôn này đã trở thành đòn bảy cho hoạt động triết học và quy định trước phương hướng tìm kiếm chân lý trong triết học Xôcrát. Xôcrát lĩnh hội châm ngôn này như lời kêu gọi nhận thức nói chung, làm sáng tỏ mục đích, vai trò và giới hạn nhận thức của con người so với sự thông thái của thần linh nói riêng. Như vậy, ngay từ đầu, đối với Xôcrát, vấn đề nhận thức không phải là ở những chi tiết vụn vặt, mà là ở nguyên tắc nhận thức của con người về vị trí và vai trò của mình trong thế giới.(1)

Sự thâm nhập của Xôcrát vào thực chất những vấn đề của con người đã thôi thúc ông không ngừng tìm kiếm con đường nhận thức mới, chân thực. Sự quan tâm triết học của Xôcrát đến hệ vấn đề về con người và nhận thức của con người, theo chúng tôi, đã đánh dấu bước chuyển của ông từ triết học tự nhiên sang triết học đạo đức. Điều này được thể hiện ở chỗ, con người và vị trí của nó trong thế giới đã trở thành vấn đề trung tâm của đạo đức học Xôcrát và là đề tài chủ yếu trong mọi cuộc đối thoại của ông.

Đương nhiên, không phải ngay lập tức Xôcrát đã đi đến những quan niệm này. Do đó, việc giả định một sự tiến hóa nhất định nào đó trong quan điểm triết học của ông là hoàn toàn có cơ sở. Tiếc thay, chúng ta không có những tư liệu chính xác về các giai đoạn đầu trong quá trình phát triển tư tưởng triết học của Xôcrát.

Theo những thông tin được Điôgien Laécxơ dẫn ra, thoạt đầu Xôcrát là học trò của nhà triết học tự nhiên nổi tiếng - Anaxago, sau đó là học trò của Achelai - người cũng đã từng theo học triết học của Anaxago. Chúng ta không thể khẳng định hay bác bỏ dứt khoát tính chân thực lịch sử của những thông tin như vậy, bởi ở đây, những sự kiện có thật luôn đan xen với truyề