[FONT="]

[FONT="]

Phân tích quan điểm của Đảng về mục tiêu cuối cùng của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta - “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, khi đặt thành tố “văn minh” trong mục tiêu chung của toàn dân tộc, trong bài viết này, tác giả đã đưa ra và luận giải tiến trình hình thành và phát triển của khái niệm “văn minh” trong lịch sử tư tưởng nhân loại, cũng như những quan niệm khác nhau về khái niệm này. Đồng thời, tác giả cũng đưa ra và luận giải quan niệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tự do, dân chủ, về các quyền tự do, dân chủ của nhân dân Việt Nam. Từ những luận giải đó, tác giả kiến nghị: nếu chúng ta vẫn giữ “văn minh” như một thành tố trong mục tiêu chung, thì Đảng và Nhà nước nên có một văn bản chính thức xác định rõ nội hàm của nó; hoặc thay thế nó bằng thành tố “tự do” cho phù hợp với tư tưởng Hồ Chí Minh và với mục tiêu mà Người cùng toàn Đảng, toàn dân tộc ta luôn [FONT="]kiên trì[FONT="] đấu tranh để thực hiện.[FONT="]

[FONT="]Cách đây gần nửa thế kỷ, ngày 01/12/1961, tại Đại hội đảng bộ Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:[FONT="]

[FONT="]“Mục đích của chủ nghĩa xã hội là gì?[FONT="]

[FONT="]Nói một cách giản đơn và dễ hiểu là: không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, trước hết là nhân dân lao động(1).[FONT="]

[FONT="]Hơn 30 năm sau, vào tháng 1/1994, Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII của Đảng đã cụ thể hóa thêm quan điểm ấy của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi khẳng định: “Có ý kiến cho rằng hình thức sở hữu là phương tiện, không nên coi là mục tiêu. Chỉ có tăng trưởng kinh tế, nâng cao đời sống của nhân dân mới là mục tiêu. Cần có nhận thức đầy đủ hơn và thống nhất hơn về vấn đề này.[FONT="]

[FONT="]Đúng là phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh mới là mục đích cuối cùng”(2) (chúng tôi nhấn mạnh - L.H.T.) của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội.[FONT="]

[FONT="]Đây là lần đầu tiên Đảng ta xác định một cách cụ thể, rõ ràng mục đích cuối cùng của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong đó “dân giàu”, “nước mạnh”, “công bằng”, “văn minh”đều được coi là các thành tố của mục đích cuối cùng mà dứt khoát chúng ta phải đạt tới khi hoàn thành sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ấy(3).[FONT="]

[FONT="]Nhưng “văn minh” là gì?[FONT="]

[FONT="]“Văn minh” là khái niệm được nhà dân tộc học Mỹ - Lewis H. Morgan (1818 - 1881) dùng để chỉ một trình độ phát triển của xã hội loài người với một phương thức sống đối lập với tình trạng dã man. Theo sự trình bày lại một cách rất khái quát của Ph.Ăngghen trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” thì trong cuốn “Xã hội cổ đại ” của Morgan được xuất bản năm 1877, Morgan đã phân chia xã hội cổ đại ra thành các thời đại sau: “Thời đại mông muội - thời đại trong đó việc chiếm hữu những sản vật tự nhiên sẵn có chiếm ưu thế; những sản phẩm do con người tạo ra thì chủ yếu đều là những công cụ tạo điều kiện thuận lợi cho việc chiếm hữu kia. Thời đại dã man - thời đại trong đó con người học được cách chăn nuôi súc vật và làm ruộng, học được những phương pháp thông qua hoạt động của con người để tăng việc sản xuất các sản vật tự nhiên. Thời đại văn minh - thời đại trong đó con người học được cách tinh chế thêm những sản vật tự nhiên, thời đại của công nghiệp - hiểu theo nghĩa đích thực của từ này - và của nghệ thuật”(4). [FONT="]

[FONT="]Ph.Ăngghen đánh giá rất cao cuốn “Xã hội cổ đại” này của Morgan, coi đó là “một trong số ít trước tác trong thời chúng ta tạo ra cả một thời đại”(5). Đáng chú ý là, theo Ph.Ăngghen, “ở châu Mỹ, Morgan đã phát hiện lại, theo cách của ông, quan điểm duy vật lịch sử mà Mác đã phát hiện ra cách đây bốn mươi năm, và tuân theo quan điểm đó khi so sánh thời đại dã man với thời đại văn minh thì trên những điểm chủ yếu ông cũng đã đi đến những kết quả giống như Mác”(6). Không những thế, Ph.Ăngghen còn viết: “Morgan lại còn đi xa quá mức, bằng cách không những chỉ phê phán nền văn minh - tức là xã hội của nền sản xuất hàng hóa (chúng tôi nhấn mạnh - L.H.T.), hình thức cơ bản của xã hội hiện nay của chúng ta - một cách làm cho người ta nhớ tới Furiê, mà lại còn nói đến một sự cải tạo sau này đối với xã hội đó, với những lời lẽ giống như là của Các Mác”(7). Trong “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước”, ở chương IX, với tiêu đề “Thời đại dã man và thời đại văn minh”, Ph.Ăngghen đã nói cụ thể hơn như sau: “Thời đại văn minh là giai đoạn phát triển của xã hội trong đó sự phân công, sự trao đổi - do phân công lao động đẻ ra - giữa những cá nhân, và nền sản xuất hàng hóa liên kết cả hai quá trình đó, đều đạt tới mức toàn thịnh của chúng (chúng tôi nhấn mạnh - L.H.T.) và tạo ra một cuộc đảo lộn trong toàn bộ xã hội trước đây”(8).[FONT="]

[FONT="]Từ những nhận định trên đây của Ph.Ăngghen, có thể thấy, Ph.Ăngghen không chỉ tán thành quan niệm về "văn minh" của Morgan, mà còn coi biểu hiện cụ thể của nền văn minh đương thời - thế kỷ XVIII - chính là xã hội của nền sản xuất hàng hóa.[FONT="]

[FONT="]Cũng trong thế kỷ XVIII, khái niệm “văn minh” được dùng với tính cách là một thuật ngữ độc lập, có mối liên hệ chặt chẽ với khái niệm văn hóa. Các nhà triết học Khai sáng Pháp gọi xã hội văn minh là xã hội được xây dựng trên các nguyên tắc của lý tính và công bằng(9) (Vônte và các tác giả khác).[FONT="]

[FONT="]Theo cách phiên âm và theo truyền thống Anh - Pháp thì nghĩa của các thuật ngữ văn hóa và văn minh là trùng nhau, nhưng ở Đức lại khác. Ở Đức, văn hóa là lĩnh vực các giá trị tinh thần, còn văn minh bao gồm lĩnh vực các giá trị vật chất(10). Nhà văn hóa học Hữu Ngọc cũng nhấn mạnh rằng: “Văn hóa bao gồm hệ thống những giá trị để đánh giá một sự việc, một hiện tượng (đẹp hay xấu, đạo đức hay vô luân, phải hay trái ) theo cộng đồng ấy. Còn văn minh thì chỉ toàn bộ những phương tiện vật chất và kỹ thuật phục vụ cho những mục đích lợi ích của đời sống con người trong quan hệ của nó với môi trường”(11). Theo S.Hungtington - tác giả cuốn sách “Sự va chạm của các nền văn minh” - thì các tư tưởng gia người Đức đã vạch một ranh giới rõ nét giữa văn minh (là cái gì thuộc về công nghiệp, công nghệ, cả các yếu tố vật chất) và văn hóa (là cái gì liên quan đến giá trị, lý tưởng và các phẩm chất trí tuệ, nghệ thuật và đạo đức cao siêu của xã hội). “Quan niệm này không được ở đâu chấp nhận”(12). Trong tài liệu mácxít trước đây thì khái niệm văn minh cũng được dùng để chỉ nền văn hóa vật chất. Tuy nhiên, những cố gắng không mệt mỏi nhằm hạn chế nội dung và ý nghĩa của khái niệm văn minh chỉ trong lĩnh vực các giá trị vật chất, những phát kiến mới trong lĩnh vực kỹ thuật và những thành tựu trong lĩnh vực tạo ra những tiện nghi mới cho cuộc sống của con người đang vấp phải sự phản đối có lý. Những người phản bác lưu ý rằng, trong số các phát minh vĩ đại góp phần tạo nên văn minh có những hiện tượng, như tổ chức nhà nước, thị trường, tiền tệ, luật pháp, nền dân chủ, máy in, các phương tiện thông tin hiện đại, v.v Rõ ràng là, khoa học và kỹ thuật hiện đại đang đưa lại và tiếp tục đảm bảo sự tiến bộ vật chất của xã hội, nhưng không nên vì thế mà coi nội dung của văn minh chỉ bao gồm lĩnh vực các giá trị vật chất(13).[FONT="]